Kurpie Białe a Puszcza Biała

Kto zawita w te strony  zachwyca się  spokojem, ciszą okolicznych lasów, spokojnym nurtem Bugu, który od południa odcina  północną część Mazowsza jako niezależną, charakterystyczną krainę.

Historia pokazuje, że tak też było od czasów prehistorycznych. Nieprzebyte rozlewiska, bagniska i gęsty bór nie zachęcały przybyszów do osiedlania.  Za to zwierzyna miała tu swoje królestwo. Ale w dawnych czasach zwierzyna leśna stanowiła bogactwo, z którego  chętnie korzystali właściciele tych ziem, książęta i królowie.  Sarny, jelenie, niedźwiedzie, dziki,  trafiały często na stoły ówczesnych władców. A przy okazji i runo leśne i miód dodawały tym ucztom smaku. Z tych dobrodziejstw także korzystała szlachta, wojsko a także chłopi, gdyż utrzymanie własnej  trzody wymagało wiele wysiłku.

Pomimo potocznych opinii, że do XVII wieku  niewiele się tu działo, puszcza była tętniąca  życiem. Bug i jego rozlewiska na południu, od północy, szerokie pasma bagien tworzyły cały region dość bezpieczny, co sprzyjało osadnictwu już od XII wieku.

 Żyli tu chłopi, często  zbiegowie, mający zatargi z prawem. Ale też chłopi pańszczyźniani. W osadach leśnych i gospodarstwach  zajmowano się łowiectwem, zbieraniem miodu, wyrębem lasu, wytwarzaniem potażu i smoły drzewnej, na które było duże zapotrzebowanie.


Granice Puszczy Zielonej i Puszczy Białej [wg. Z. Gloger Obrzędy weselne1889].

Spróbujmy określić granice tego regionu. Według badań etnografki, Marii Żywirskiej i zebranych przez nią źródeł historycznych, w połowie XVII w. precyzowano granice  puszczy leżącej w obrębie posiadłości biskupów płockich jako swoistego rezerwatu leśnego.  Lustracja z 1650r. nazywa ją Puszczą Wyszkowską i tak określa jej granice: od Wyszkowa do Ostrowy i od Broku do Komorowa (wieś na  północ od Ostrowii Maz.), dopiero w 1830 roku H. Gawarecki precyzyjniej umiejscowił Puszczę Nadbużańską jako obszar pomiędzy Brokiem, Brańszczykiem, Długosiodłem a Nagoszewem.

Od XVIII wieku cały obszar stapiał się pod względem etnicznym i kulturowym z Puszczą Białą.

Wyodrębniły się dwie  grupy wsi najstarszych. Pierwsza, do której należy  zaliczyć wsie na północ od drogi Wyszków – Pułtusk i druga obejmująca: Wyszków, Turzyn, Bieliny, Brańszczyk, Tuchlin, Udrzyn, Brok, Nagoszewo, Osuchową, Wiśniewo i Długosiodło. Wokół w następnych stuleciach powstawały wsie młodsze: Trzcianka, Białe Błoto, Grabownica, Poręba, Dybki, Pecyna, Bosewo, Jaszczułty, Knurówiec, Niemiry, Laskowizna, Puzdrowizna, Sumiężne, Przyjmy Brańszczykowski i Porębskie, Czuraj, Budy i Niemiry.

I tu właśnie możnaby umiejscowić kolebkę Kurpiowszczyzny.

Oba te zespoły otaczały bory Puszczy. A to przecież był jeden z podstawowych czynników utrzymujących odrębność kultury ludności miejscowej.

Osadnictwo na Puszczy Białej w XIII – XVIII w.

Wsie puszczańskie – na południu ograniczone linią Bugu nazywanymi białymi, od porastającej szerokie na kilka kilometrów bagna, rośliny zwanej bielą. Trawą, która w okresie owocowania wełnistym kobiercem zaścielała całe połacie białym puchem. Stąd też nazwy Biele, Bieliny, Białe Błoto, Bielice i inne. Jednak nazwa Puszcza Biała pojawiła się dopiero na początku XIX wieku.

Ze względu na kulturę materialną Puszczy i terenów sąsiednich należy traktować Puszczę jako samodzielny region. Istotną przyczyną takiego zakreślenia granic staje się lokalizacja borów bartnych, dająca poważne dochody w gospodarce biskupiej. Bartnictwo,  łowiectwo i osadnictwo leśne z potwierdzanymi wieloma przywilejami wpłynęło na stworzenie się odrębnej społeczności gospodarczej I kulturalnej. Są jedną z najciekawszych grup etnograficznych w Polsce. Tę niepowtarzalną kulturę stworzyli przed kilkoma wiekami ludzie uciekający w niedostępne, bagienne, gęsto zalesione tereny, przed karzącą ręką prawa.

Po wojnach lokalnych w XVIII wieku i kolejnych zarazach, osadnictwo drastycznie zmalało tak, że właściciele, biskupi płoccy musieli zaludniać tereny osadnikami z terenów mniej zniszczonej Puszczy Zielonej. Dobór osadników był bardzo precyzyjnie sterowany, przyjmowano bartników i ludzi z osad leśnych znających się na gospodarce leśnej.

Praktycznie odtąd używano wspólnej nazwy Kurpie.

Największe skupisko wsi zasadzonych Kurpiami, przypada na rdzeń puszczy pomiędzy Brokiem, Wyszkowem a Ostrowią.

Akcja osadzania Kurpiów zakończyła się pozostawieniem wyraźnego śladu w kształtowaniu się kultury regionu.

Jeszcze do II wojny światowej można było zakreślić granice Puszczy również jako granice obszaru zamieszkałego przez ludność  powiązaną wspólnymi treściami kultury.

“(…) wielu ciemnych ludzi gniewa się za to, gdy ich kto nazwie “Puszczakiem” lub tym bardziej “Kurpiem”. Prawda, że ta druga nazwa jest późniejsza i nie bardzo właściwa, że się jednak przyjęła i utarła w mowie, to trzeba się z nią zgodzić i nie obrażać za to.

Z historii naszej przeszłości wiemy już, że Kurp to nie zbrodniarz ani tchórz, ale człowiek pracowity i Polak dobry, którzy życia swego brzydkim czynem nie splamił, tchórzem nie był,
a Ojczyznę swą kochał i krew za nią przelewał w potrzebie”
– (Adam Chętnik, Puszcza Kurpiowska, 1913).

(c.d.n.)

opracował:  Cezary Kopczyński

Na podstawie: M. Żywirska. Puszcza Biała jej dzieje i kultura