Konstytucja 3 Maja

Uchwalenie Konstytucji 3 maja to wydarzenie wiekopomne szczególnie dla nas Polaków. Jednak ze wszech miar wydarzenie to było również krokiem milowym w dziejach Europy i świata. Polska konstytucja była pierwszą w Europie i drugą na świecie po amerykańskiej. Stanowiła wybitnie nowoczesny, jak na owe czasy, zbiór praw i zasad obowiązujących w państwie.

Przypomnijmy, Konstytucja 3 Maja uchwalona właśnie w dniu 3 maja roku 1791, zwana też Ustawą Rządową przyjęta została przez Sejm Czteroletni i miała na celu zreformowanie ustroju politycznego niestety gasnącej już w tym czasie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Była jednym z najważniejszych wydarzeń XVIII wieku. Do dnia dzisiejszego skupiają się wokół niej polska narodowa pamięć i refleksja. Stanowiła jednocześnie ,,ostatnią wolę i testament gasnącej Ojczyzny”.

Uchwalenie Konstytucji zostało przyjęte przez mocarstwa ościenne w skrajnie wrogi sposób i w zasadzie sprowokowało je do pośpiesznej aktywności – do kolejnych rozbiorów Polski.

Rękopis Konstytucji 3 Maja jest przechowywany w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie. Uchwalenie konstytucji oraz towarzyszące jej wydarzenia zostały utrwalone na obrazach i grafikach.

Są to:

Obraz najsłynniejszy, autorstwa Jana Matejki, namalowany w 1891 i noszący tytuł ,,Konstytucja 3 Maja”

Obraz z epoki, którego autorem jest Kazimierz Wojniakowski z 1806 roku p.t. „Uchwalenie Konstytucji 3 Maja”, przedstawiający salę sejmową z obradującymi posłami.

Rysunek Jana Piotra Norblina „Zaprzysiężenie Konstytucji 3 maja”, przedstawiający tę samą salę plenarną podczas zaprzysiężenia Konstytucji.

Jan Matejko, Konstytucja 3 Maja 1791

Obraz Matejki (najwybitniejszego polskiego przedstawiciela tzw. malarstwa historycznego) tworzącego podobnie jak Henryk Sienkiewicz ,,ku pokrzepieniu serc’’, namalowany został w związku z  obchodami 100 lecia uchwalenia Konstytucji. Pełne dynamiki i patosu dzieło przedstawia rozentuzjazmowany tłum posłów i senatorów, samego króla Stanisława Augusta oraz obywateli Najjaśniejszej Rzeczypospolitej.

Na obrazie malarz przedstawił w sposób wyraźny, teatralny i charakterystyczny słynnych Polaków wówczas żyjących – osoby biorące czynny udział w doniosłych wydarzeniach historycznych i mające wpływ na dzieje kraju. W partii centralnej obrazu malarz umieścił marszałka Sejmu Wielkiego Stanisława Małachowskiego trzymającego w swej prawej ręce tekst Konstytucji 3 maja. Marszałek unoszony na rękach przez posłów ziemi krakowskiej Aleksandra Linowskiego oraz poznańskiej Ignacego Wyssogotę Zakrzewskiego zmierza do kolegiaty św. Jana (obecnie katedry św. Jana na warszawskim Starym Mieście). Posłowie reprezentują Małopolskę i Wielkopolskę. Król schodzi ze schodów kolegiaty w płaszczu koronacyjnym.

Jest to ,,licencia poetica’’ malarza, ponieważ w rzeczywistości, w tamtej chwili król nie był tak ubrany. Na obrazie znajduje się również postać Jana Suchorzewskiego, posła Ziemi Kaliskiej, przeciwnika konstytucji. W akcie desperackiego sprzeciwu wobec reformatorskiego aktu, Suchorzewski nożem próbuje zabić wyrywające się dziecko- swojego synka. Suchorzewski powstrzymywany jest przez posła inflanckiego Stanisława Kubickiego. Przy Suchorzewskim leżą na ziemi rozsypane karty. Jest to aluzja do przekupienia posła przez ambasadora Rosji von Stackelberga, faktycznego zarządcę Polski z ramienia wielkiej carycy Katarzyny oraz przez Franciszka Xawerego Branickiego, podówczas hetmana wielkiego koronnego, uznanego później za wielkiego zdrajcę – przeciwnika Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 Maja. Suchorzewski nie będąc nigdy dobrym graczem zaczął w nieoczekiwany sposób wygrywać w karty. Matejko umieścił więc symboliczną scenę na obrazie dla zilustrowania i niejako napiętnowania zdradzieckiej postawy.

Drugą postacią niesioną na rękach jest Kazimierz Nestor Sapieha, marszałek konfederacji litewskiej, drugi marszałek Sejmu Wielkiego. Za Sapiehą namalowany został Andrzej Hieronim Zamoyski, który obejmuje Stanisława Staszica. Obaj mężczyźni to zasłużeni w dziele służby naprawy Rzeczpospolitej reformatorzy państwa. Na koniu siedzi książę Józef Poniatowski, bratanek króla, który w 1791 roku był dowódcą garnizonu stołecznego, później został naczelnym dowódcą wojsk Księstwa Warszawskiego. W centrum obrazu stoją również Hugon Kołłątaj oraz marszałek wielki litewski Ignacy Potocki. Malarz posługując się rzemiosłem malarskim i swoim talentem w sposób mistrzowski oddał na płótnie nastrój euforii i podniosłej chwili.  Dzieło znajduje się obecnie w zbiorach Zamku Królewskiego w Warszawie.

Obraz Matejki zawiera zresztą całą długą listę osobistości epoki biorących czynny udział w pamiętnych wydarzeniach, ściśle związanych z historią Polski, wśród których znaleźli się:

Stanisław Kościuszko –  jest to portret domniemany, ponieważ przedstawiony mężczyzna ze sztandarem w ręku przypomina rysami twarzy bohatera obojga narodów – polskiego i amerykańskiego, przywódcę insurekcji.

Stanisław Staszic – polski działacz oświeceniowy, pisarz, publicysta, filozof, przyrodnik, tłumacz,

 Prezydent Warszawy Jan Dekert,

 Julian Ursyn Niemcewicz, współautor Konstytucji, historyk, poeta, pisarz, dramaturg, członek Komisji Edukacji Narodowej, Wolnomularz,

Książę Adam Kazimierz Czartoryski,

 Jan Kiliński – słynny szewc uwieczniony również na pomniku, przywódca warszawski w trakcie powstania kościuszkowskiego i wielu innych.

,,Konstytucja 3 Maja” stanowi wspaniały przykład malarstwa historycznego, w które najsilniej ze wszystkich polskich malarzy zaangażował się właśnie Jan Matejko.

Kazimierz Wojniakowski, Konstytucja 3 Maja

Obraz Kazimierza Wojniakowskiego pozbawiony ,,artystycznej fabularyzacji wydarzeń’’ utrzymany jest w charakterze dokumentu, podobnie zresztą jak rysunek Norblina.

Oba dzieła przedstawiają realia związane z momentem zaprzysiężenia dokumentu i są historycznym dokumentem.  Scena zgodnie z prawdą historyczną rozgrywa się na Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego w Warszawie. Podobnie jak słowo pisane, obrazy, rysunki i grafiki zawsze stanowią  świadectwo swych czasów.

Oprócz wspomnianych wyżej dzieł, powstały też inne dzieła w sposób pośredni nawiązujące do Konstytucji 3 Maja. 

Zaliczają się do nich liczne portrety twórców konstytucji i innych osobowości epoki (wśród nich konterfekty zwolenników i przeciwników reform) oraz grafiki, w tym grafika Daniela Chodowieckiego ,,Nowa konstytucja polska” a nawet medale wybite z okazji uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

Daniel Chodowiecki ,,Nowa konstytucja polska”

opr. Jowita Płoszajska