Mękaliny – pamiętamy

Podczas specjalnej ekspedycji represyjnej zorganizowanej w wyniku otrzymanego donosu oddział niemieckiej policji ochronnej (Schutzpolizei – Schupo) zamordował dziewięć osób.

Wczesnym rankiem 25 grudnia 1943, Niemcy otoczyli niepostrzeżenie gajówkę i wkroczyli w momencie, gdy jej mieszkańcy wybierali się na pasterkę do kościoła w Porębie. W okresie okupacji ze względu na godzinę policyjną pasterka odbywała nie o północy ale o 7.00 rano. Rozpoczęli od dokładnego przeszukania zabudowań, a gdy nie znaleźli spodziewanego magazynu broni, biciem kolbami i kijami usiłowali wymusić wskazanie miejsca jej ukrycia. Bestialsko bici, a później kłuci bagnetami, wszyscy zginęli, ale niczego nie zdradzili.

Zginęli gajowy Antoni Pieńkos (ur. 1881), jego żona Anna (1885), syn Stanisław Antoni (1916), córka Anna Kukwa (1910), zięć Stanisław Kukwa (1906), żołnierz AK Karol Głowacki ps. „Karol” (1922), robotnicy leśni Stanisław Bednarczyk (1922) i Kazimierz Nowowiejski (1926) oraz Janina Kacpura pracująca w gajówce jako pomoc domowa.

Z inicjatywy kolegów szkolnych Stanisława Pieńkosa – absolwentów rocznika 1937 Państwowej Średniej Szkoły Rolniczo-Leśnej w Żyrowicach k. Słonimia (dziś Białoruś) w dniu 2 października 1988 odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika z tablicą upamiętniającą zamordowanych na miejscu zbiorowej mogiły przy drodze leśnej ze wsi Budykierz do wsi Udrzynek.

Na pierwszym planie grobowca znajdują się dwa duże głazy. Na jednym z nich zamontowana jest tablica pamiątkowa z brązu o wymiarach 40 x 60 cm z emblematem Wydziału Leśnego żyrowickiej szkoły i napisem: „W hołdzie Stanisławowi Pieńkosowi i Rodzinie pomordowanym przez hitlerowców dnia 25.XII.1943r. – Koledzy Żyrowiacy i Leśnicy OZLP Olsztyn – 1988r.” Podczas odsłonięcia pomnika poinformowano też o nadaniu tutejszemu uroczysku nazwy „Mękaliny Pieńkosów” w nazewnictwie techniczno-leśnym i regionalnym. Budynki gajówki nie zachowały się. W 1988 jeszcze widoczne były jej fundamenty oraz miejsce, gdzie była studnia. Na tym miejscu ustawiono później krzyż. W 2007 Publicznej Szkole Podstawowej w Knurowcu nadano imię Bohaterów Leśnej Placówki AK Mrowisko.

Leśniczówka Mękaliny była placówką AK o kryptonimie „Mrowisko”. Był to punkt kontaktowy w obwodzie „Opocznik” gdzie mieściła się skrytka z dokumentacją Ośrodka „Poraj” z Poręby, skład broni i amunicji. Wędrowali tu łącznicy i działacze Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej.

25 grudnia 1943 r., w Święta Bożego Narodzenia, około godziny czwartej nad ranem oddział hitlerowski, który przyjechał z Ostrowi Mazowieckiej, otoczył leśniczówkę

Meldunek niemiecki z 27 grudnia 1943 r. podaje, że w Mękalinach zginęło 10 osób (7 mężczyzn i 3 kobiety). W rzeczywistości pomordowanych było 9 osób (6 mężczyzn).

Zamordowani w Mękalinach:

Antoni Pieńkos
Urodził się 23 września 1881r. w Porębie Średniej Był gajowym w Mękalinach. Powołany został do wojska pod zaborem carskim i skierowany na wojnę rosyjsko-japońską (1904 – 1905). Przed I wojną światową objął gajówkę Mękaliny w ówczesnym nadleśnictwie Udrzyn, przeniesioną później do nadleśnictwa Jegiel. Był jednym z najstarszych leśników w swoim nadleśnictwie i gajowym o najdłuższym stażu pracy w jednej gajówce. Cieszył się powszechną sympatią okolicznej ludności. Nazywano go „Dziadkiem”. Był także żołnierzem AK.. Zakatowany kijami i kolbami karabinów na klepisku w stodole.


Anna Pieńkos
Urodziła się 30 czerwca 1885r. w Porębie. Żona gajowego Antoniego. Została zastrzelona na podwórzu.

Stanisław Antoni Pieńkos
Urodził się 20 stycznia 1916r. w Mękalinach. Syna Antoniego i Anny. Był technikiem leśnym. Uczył się w Państwowej Średniej Szkole Rolniczej i Leśnej w Żyrowicach koło Słonima, którą ukończył w 1937r. Absolwenci tej szkoły odznaczali się gruntownym przygotowaniem do pełnienia leśnej profesji. Po otrzymaniu świadectwa został zatrudniony w nadleśnictwie Jegiel z siedzibą w Ślepiotach. Pracował najpierw jako praktykant leśny, a następnie na stanowisku sekretarza nadleśnictwa. Także żołnierzem AK. Zginął w spichrzu, pobity kijami a następnie zakłuty bagnetami.

Anna Kukwa (z domu Pieńkos)
Urodziła się 11 listopada 1910r. w Porębie Kocębach. Córka gajowego Antoniego, matka 2,5-letniego wówczas Andrzejka, który ocalał. Uczęszczała do gimnazjum w Wyszkowie. Zatrudniona w biurze nadleśnictwa w Jeglu. Została postrzelona w nogę w czasie ucieczki, następnie dobita z pistoletu.

Stanisław Kukwa
Mąż Anny, miał 37 lat. Pochodził ze wsi Niemiry w gminie Brańszczyk. Mąż Anny i ojciec Andrzejka. Zginął pobity kijami a następnie zakłuty bagnetami.

Stanisław Bednarczyk
Urodził się 29 sierpnia 1922r. w pobliskiej Porębie Średniej. Był robotnikiem zatrudnionym w leśniczówce. Został zastrzelony na podwórzu.

Karol Głowacki
Miał 21 lat, żołnierza AK ps. „Karol”. Przebywał w tym czasie w punkcie kontaktowym w Mękalinach. Został zamordowany kolbami karabinów na klepisku w stodole.

Janina Kacpura
Urodziła się 26 października 1927r. w Białymstoku. Pracowała jako pomoc domowa w leśniczówce. Została zastrzelona na podwórzu.

Kazimierz Nowowiejski
Urodził się w 1926 r. miał 16 lat, był robotnikiem leśnym, który ukrywał się pod nazwiskiem Wawrzyniec.. Został zastrzelony na podwórzu.

Tragedię tę przeżyli: syn gajowego Henryk Pieńkos oraz dwuletni Andrzejek Kukwa.

25-letni Henryk Filip Pieńkos „Skowroński” (ukrył się w budynku gospodarczym), żołnierz AK Ośrodka Poręba, kolporter prasy, łącznik, członek oddziału partyzanckiego „Tatara”, brał udział w Akcji „Burza” w 9 Kompanii III batalionu 13 pułku piechoty AK. Pod koniec wojny wywieziony do Niemiec, osiedlił się we Francji, a później w Australii. Działacz polonijny, organizator ośrodka polonijnego dla polskich dzieci w Australii. Zmarł 26 września 1998r. w Melbourne.